วิธีวัดค่า Lux ให้ถูกต้อง: Lux Meter วัดกี่จุดและสูงเท่าไร

วิธีวัดค่า Lux ให้ถูกต้อง ไม่ใช่เพียงเปิดแอปแล้วอ่านตัวเลขหนึ่งครั้ง เพราะค่าที่ได้เปลี่ยนตามตำแหน่ง ความสูง มุมของเซนเซอร์ เงาของผู้วัด แสงธรรมชาติ และคุณภาพของเครื่องมือ บทความนี้สรุปขั้นตอนสำหรับสำรวจหน้างาน ตรวจรับระบบไฟ และเตรียมข้อมูลก่อนเทียบกับมาตรฐาน

Lux Meter วัดอะไร และเหตุใดมือถือจึงใช้แทนไม่ได้ทุกงาน

Lux คือหน่วยของ ความส่องสว่างบนพื้นผิว (illuminance) เท่ากับ 1 ลูเมนต่อตารางเมตร เครื่อง Lux Meter ใช้หัวรับแสงที่ออกแบบให้ตอบสนองใกล้เคียงการมองเห็นของมนุษย์และรับแสงจากหลายมุมอย่างเหมาะสม แต่เครื่องแต่ละรุ่นยังมีความคลาดเคลื่อนด้านสเปกตรัม การรับแสงตามมุม และการสอบเทียบ โดยเฉพาะเมื่อวัด LED ที่มีสเปกตรัมต่างจากหลอดมาตรฐาน

แอปมือถือเหมาะกับการสำรวจคร่าว ๆ หรือเปรียบเทียบก่อนและหลังในเครื่องเดียวกัน แต่ตำแหน่งเซนเซอร์ กล้อง ฟิลเตอร์ และการปรับค่าของแต่ละรุ่นไม่เหมือน Lux Meter จึงไม่ควรใช้เป็นหลักฐานตรวจรับหรือรายงานตามกฎหมาย เว้นแต่มีวิธีสอบเทียบและความไม่แน่นอนที่ยอมรับร่วมกันอย่างชัดเจน

เลือกวิธีให้ถูก: Spot Measurement กับ Area Measurement

ถ้าพื้นที่เดียวมีทั้งทางเดินและโต๊ะทำงาน อย่ารวมทุกจุดเป็นค่าเฉลี่ยเดียว ควรแยกโซนตามกิจกรรม แล้วประเมินแต่ละโซนด้วยเกณฑ์ที่ตรงกับการใช้งาน

ก่อนวัด: เตรียม Lux Meter และเงื่อนไขพื้นที่

• ตรวจรุ่น หมายเลขเครื่อง และวันสอบเทียบ: งานตามกฎหมายไทยกำหนดเครื่องตาม CIE 1931 และปรับเทียบกับหน่วยมาตรฐานทุก 2 ปี
• ตรวจ Zero และช่วงการวัด: ทำตามคู่มือผู้ผลิต ปิดฝาหัวรับแสงเมื่อตั้งศูนย์ และเลือกรangeที่ไม่ทำให้ค่าล้น
• ให้ระบบไฟคงที่: เปิดโคมและระบบควบคุมใน scene ที่ต้องการทดสอบ รอจนค่าคงที่ตามลักษณะอุปกรณ์และคู่มือโครงการ
• กำหนดเรื่อง Daylight: ระบุให้ชัดว่าจะวัดไฟฟ้าอย่างเดียว วัดสภาพใช้งานจริง หรือประเมินช่วงที่แสงธรรมชาติน้อยที่สุด แล้วบันทึกเวลาและสภาพอากาศ
• ทำผังจุดวัดก่อนเริ่ม: ระบุตำแหน่งโคม หน้าต่าง ประตู เฟอร์นิเจอร์ และหมายเลขจุดวัด เพื่อไม่เลือกเฉพาะจุดที่ดูดี

วิธีวัดค่า Lux ให้ถูกต้องใน 7 ขั้นตอน

1. ตรวจการสอบเทียบและสภาพเครื่อง รวมถึงแบตเตอรี่ หัวรับแสง สายสัญญาณ และค่า Zero
2. ตั้งระบบไฟตามสภาพที่จะประเมิน เช่น เปิด 100%, scene ทำงาน หรือสภาพกลางคืน และป้องกันคนอื่นเปลี่ยน scene ระหว่างวัด
3. บันทึกแสงธรรมชาติ ระบุวัน เวลา สภาพฟ้า และม่าน เพราะ daylight ทำให้ผลต่างกันมากแม้วัดห่างกันไม่กี่นาที
4. วางหัวรับแสงแนวราบ ให้ผิวรับแสงอยู่ในระนาบงาน ห้ามเอียงเข้าหาโคมเพื่อเร่งตัวเลข
5. ถอยออกจากหัวรับแสง ยืนด้านที่ไม่บังแสงและไม่สะท้อนแสงจากเสื้อผ้าสีอ่อนเข้าหาเซนเซอร์ รอค่าคงที่แล้วจึงบันทึก
6. วัดครบทุกจุดตามผัง ใช้ลำดับเดิมและบันทึกค่าผิดปกติ พร้อมตรวจว่ามีโคมดับหรือสิ่งกีดขวางหรือไม่
7. สรุป Eavg, Emin, Emax และ Uniformity แล้วเทียบกับเกณฑ์ของพื้นที่ ไม่ตัดสินจากจุดเดียว

Lux Meter ต้องวัดกี่จุด และวัดที่ความสูงเท่าไร

คำตอบขึ้นอยู่กับวัตถุประสงค์ สำหรับ Area Measurement ตามแนวทางกรมสวัสดิการและคุ้มครองแรงงาน ให้แบ่งจุดทุก 2 × 2 เมตร จึงประมาณจำนวนจุดเริ่มต้นได้จากจำนวนช่อง Grid ที่ครอบคลุมพื้นที่ใช้งานจริง เช่น พื้นที่ 8 × 6 เมตรจะมีตำแหน่งตัวแทนประมาณ 4 × 3 หรือ 12 จุด ก่อนปรับให้ตรงกับผังและข้อกำหนดที่ใช้ประเมิน

ตัวเลข 75 ซม. ไม่ใช่คำตอบของทุกสถานการณ์ หากงานอยู่บนผนัง พื้น กระดาน หรือเครื่องจักร ต้องวัดบนระนาบที่แสงตกกระทบและผู้ใช้มองจริง รวมถึงตรวจมาตรฐานเฉพาะของพื้นที่นั้นเสมอ

วิธีคำนวณค่าเฉลี่ย Lux และ Uniformity

ตัวอย่างวัด 9 จุดได้ 480, 510, 530, 455, 500, 520, 430, 470 และ 495 lx จะได้ E_avg ประมาณ 488 lx, E_min = 430 lx และ U₀ ประมาณ 0.88 การรายงานทั้งสามค่าช่วยให้เห็นว่าพื้นที่สว่างพอและสม่ำเสมอหรือไม่ มากกว่าการรายงานค่าเฉลี่ยเพียงค่าเดียว

หากต้องประเมินจำนวนโคมก่อนลงพื้นที่ สามารถใช้ เครื่องคำนวณลักซ์และจำนวนโคม เป็นค่าตั้งต้น แล้วตรวจยืนยันด้วย Lux Meter หลังติดตั้งจริง

8 ข้อผิดพลาดที่ทำให้ค่า Lux เพี้ยน

1. ถือหัวรับแสงเอียงหรือหันตรงเข้าหาโคม
2. เงาของศีรษะ มือ หรือโทรศัพท์บังเซนเซอร์
3. วัดเพียงจุดเดียวแล้วใช้แทนทั้งห้อง
4. เลือกเฉพาะจุดใต้โคมและละเลยขอบห้องหรือระหว่างโคม
5. ไม่บันทึกม่าน เวลา และสภาพท้องฟ้าเมื่อมีแสงธรรมชาติ
6. รวมจุดที่มีกิจกรรมต่างกันไว้ในค่าเฉลี่ยเดียว
7. ใช้เครื่องที่หมดรอบสอบเทียบ หัวรับแสงสกปรก หรือแบตเตอรี่อ่อน
8. เทียบกับตัวเลขมาตรฐานโดยไม่ตรวจว่าต้องใช้ค่าเฉลี่ย ค่าต่ำสุด หรือค่าที่ Point of Work

รายงานผลวัดค่า Lux ควรมีข้อมูลอะไร

• ชื่อพื้นที่ ลักษณะงาน และเกณฑ์ที่ใช้อ้างอิง
• วัน เวลา สภาพอากาศ ม่าน และสถานะของแสงธรรมชาติ
• ยี่ห้อ รุ่น Serial Number มาตรฐานเครื่อง ค่า Zero และวันสอบเทียบ
• ผังพื้นที่ ตำแหน่งโคม หน้าต่าง เครื่องจักร และหมายเลขจุดวัด
• ค่ารายจุด E_avg, E_min, E_max และ Uniformity เมื่อเกณฑ์กำหนด
• สถานะระบบควบคุม เช่น dimming level, scene และโคมที่ดับหรือชำรุด
• ผลการประเมิน ข้อสังเกต และข้อเสนอแนะที่ตรวจซ้ำได้

สำหรับการตรวจรับโครงการ อ่านต่อที่ Lighting Commissioning Checklist และหากต้องเทียบระดับแสงตามประเภทพื้นที่ ดู ตารางค่า Lux แยกตามพื้นที่

คำถามที่พบบ่อย

ใช้มือถือวัด Lux ได้ไหม?

ใช้สำรวจแนวโน้มหรือเปรียบเทียบแบบไม่เป็นทางการได้ แต่ไม่ควรใช้แทน Lux Meter ที่สอบเทียบในงานตรวจรับ งานกฎหมาย หรืองานที่ต้องรายงานความคลาดเคลื่อน

ต้องปิดแสงธรรมชาติทุกครั้งหรือไม่?

ไม่จำเป็นทุกกรณี แต่ต้องกำหนดวัตถุประสงค์ให้ชัด หากต้องการตรวจแสงไฟฟ้าอย่างเดียวควรควบคุม daylight หากต้องประเมินสภาพใช้งานจริงให้บันทึกเวลา สภาพฟ้า และม่านเพื่อให้ทำซ้ำได้

วัดตอนกลางวันหรือกลางคืนดีกว่า?

ถ้าตรวจสมรรถนะไฟฟ้า กลางคืนมักควบคุมแสงธรรมชาติได้ง่ายกว่า ถ้าตรวจสภาพการทำงานตามกฎหมายหรือโครงการ ให้ทำตามช่วงเวลาที่ข้อกำหนดระบุ รวมถึงช่วงที่แสงธรรมชาติน้อยที่สุดเมื่อเกี่ยวข้อง

Lux Meter ต้องสอบเทียบบ่อยแค่ไหน?

สำหรับการตรวจวัดตามกฎหมายความปลอดภัยในการทำงานของไทย ประกาศแก้ไข พ.ศ. 2565 ระบุให้ปรับเทียบกับหน่วยมาตรฐานทุก 2 ปี งานอื่นควรทำตามคู่มือผู้ผลิต ระบบคุณภาพ และข้อกำหนดของโครงการ

ค่า Lux ผ่าน แต่พื้นที่ยังรู้สึกมืด เกิดจากอะไร?

อาจเกิดจากความสม่ำเสมอต่ำ ผนังและเพดานมืด แสงแนวตั้งไม่พอ glare สูง หรือจุดทำงานอยู่ระหว่างโคม จึงต้องดูผังค่ารายจุดและคุณภาพแสงร่วมกับค่าเฉลี่ย