ตารางค่า Lux มาตรฐาน ช่วยกำหนดระดับความสว่างเบื้องต้นสำหรับบ้าน สำนักงาน โรงเรียน โรงพยาบาล ร้านค้า โรงงาน คลังสินค้า และสนามกีฬา แต่การออกแบบที่ดีต้องดูมากกว่าตัวเลข Lux เพียงค่าเดียว บทความนี้รวมค่าแนะนำตามกิจกรรม พร้อมวิธีอ่านตาราง วัดค่าแสง และตรวจคุณภาพแสงก่อนใช้งานจริง
Lux คืออะไร และต้องวัดตรงไหน
Lux (lx) คือค่าความส่องสว่างหรือปริมาณแสงที่ตกกระทบบนพื้นผิว โดย 1 lux เท่ากับ 1 lumen ต่อตารางเมตร จุดสำคัญคือค่า Lux ต้องสัมพันธ์กับ ระนาบที่ทำงานจริง เช่น โต๊ะทำงาน โต๊ะเรียน เคาน์เตอร์เตรียมอาหาร พื้นทางเดิน หรือแนวดิ่งของชั้นวางสินค้า การวัดผิดระดับอาจทำให้ตัวเลขดูผ่าน แต่ผู้ใช้งานยังมองงานไม่ชัด
ตารางในบทความนี้เป็น ค่าแนะนำสำหรับเริ่มออกแบบ ที่สังเคราะห์จากแนวทางงานแสงสว่างทั่วไปและมาตรฐานสถานที่ทำงาน ไม่ใช่ตัวเลขทางกฎหมายที่ใช้แทนข้อกำหนดทุกโครงการ หากเป็นโรงงาน สถานพยาบาล อาคารราชการ หรือพื้นที่เฉพาะ ควรตรวจมาตรฐานฉบับล่าสุดและข้อกำหนดของเจ้าของโครงการอีกครั้ง
n
n
ตารางค่า Lux มาตรฐาน สรุปแบบเร็ว
| ลักษณะกิจกรรม | ค่าแสงเริ่มต้น | ตัวอย่างพื้นที่ |
|---|---|---|
| พักผ่อนและสร้างบรรยากาศ | 50-150 lx | ห้องนั่งเล่น มุมพักผ่อน ห้องอาหารบรรยากาศ |
| สัญจรและใช้งานทั่วไป | 100-200 lx | ทางเดิน บันได โถง คลังเก็บของทั่วไป |
| อ่าน เขียน และทำงานทั่วไป | 300-500 lx | โต๊ะทำงาน ห้องเรียน เคาน์เตอร์ครัว ห้องประชุม |
| ตรวจรายละเอียดหรืองานละเอียด | 500-1,000 lx | โต๊ะเขียนแบบ งานประกอบ ตรวจคุณภาพ ห้องตรวจ |
| งานละเอียดมากหรือควบคุมสี | 1,000 lx ขึ้นไป | ตรวจตำหนิขนาดเล็ก งานสี งานประกอบความแม่นยำสูง |
อ่านตารางอย่างไร: เลือกค่าจากกิจกรรมที่ละเอียดที่สุดในพื้นที่นั้น แล้วตรวจความสม่ำเสมอ แสงบาดตา CRI และเงาประกอบ ไม่ควรเพิ่ม Lux สูงเกินจำเป็นเพื่อชดเชยแบบแสงที่ไม่เหมาะสม
ค่า Lux สำหรับบ้านและสำนักงาน
| พื้นที่ | ค่าแนะนำ | ข้อควรออกแบบ |
|---|---|---|
| ห้องนั่งเล่น | 100-300 lx | ใช้ ambient light ร่วมกับไฟอ่านหนังสือและไฟเน้นผนัง |
| ห้องนอน | 50-200 lx | ควรหรี่ไฟได้และหลีกเลี่ยงแสงจ้าในแนวสายตาบนเตียง |
| เคาน์เตอร์ครัว | 300-500 lx | วัดบนหน้าเคาน์เตอร์และป้องกันเงาจากตัวผู้ใช้งาน |
| ห้องน้ำทั่วไป | 200-300 lx | บริเวณกระจกควรมีแสงแนวดิ่งที่เห็นใบหน้าชัด |
| โต๊ะทำงาน / Open office | ประมาณ 500 lx | ควบคุม UGR การสะท้อนบนจอ และความสม่ำเสมอ |
| ห้องประชุม | 300-500 lx | แยก scene สำหรับประชุม พรีเซนต์ และวิดีโอคอล |
| โถงสำนักงาน / ทางเดิน | 100-200 lx | รักษาความต่อเนื่องของแสงและไม่ให้มีจุดมืด |
สำนักงานที่ใช้คอมพิวเตอร์ควรพิจารณา UGR และ reflection บนจอร่วมกับ Lux เสมอ อ่านรายละเอียดได้ในบทความ มาตรฐานแสงสว่างสำนักงาน: Lux และ UGR ส่วนบ้านควรใช้แนวคิดแสงหลายชั้นเพื่อให้พื้นที่ปรับได้ตามกิจกรรม
ค่า Lux สำหรับการศึกษาและสถานพยาบาล
| พื้นที่ | ค่าแนะนำ | ข้อควรออกแบบ |
|---|---|---|
| โต๊ะเรียน | 300-500 lx | แสงสม่ำเสมอ อ่านเขียนสบายตา และไม่สะท้อนหน้าจอ |
| กระดาน / Teaching wall | ประมาณ 500 lx แนวดิ่ง | ให้ครูและนักเรียนเห็นข้อความชัดโดยไม่เกิดเงา |
| ห้องสมุด / พื้นที่อ่าน | 300-500 lx | เพิ่ม task light เมื่อมีงานอ่านตัวอักษรขนาดเล็ก |
| ห้องตรวจทั่วไป | 500 lx หรือสูงกว่าตามงาน | ต้องเห็นสีผิวและรายละเอียด ควรเลือก CRI ที่เหมาะสม |
| ห้องผู้ป่วย | 100-300 lx | แยกไฟตรวจ ไฟอ่าน และไฟพักผ่อนเพื่อไม่รบกวนการนอน |
| ห้องปฏิบัติการ | 500-750 lx | งานละเอียดอาจต้องเพิ่ม task lighting และควบคุมเงา |
ห้องเรียนควรให้ความสำคัญกับแสงบนกระดานและแสงบาดตา ไม่ใช่เฉพาะค่าเฉลี่ยบนพื้น อ่านแนวทางเพิ่มเติมได้ที่ มาตรฐานแสงสว่างห้องเรียนและโรงเรียน
ค่า Lux สำหรับร้านค้า โรงแรม และร้านอาหาร
| พื้นที่ | ค่าแนะนำ | ข้อควรออกแบบ |
|---|---|---|
| พื้นที่ขายสินค้าทั่วไป | 300-750 lx | ใช้ contrast ระหว่างสินค้าและทางเดินเพื่อสร้างลำดับสายตา |
| ชั้นวาง / ผนังสินค้า | 500-1,000 lx แนวดิ่ง | เลือก CRI และ spectrum ให้สีสินค้าดูเป็นธรรมชาติ |
| โชว์รูมรถ | 500-1,000 lx | ควบคุม reflection บนตัวรถและเน้นรูปทรงจากหลายทิศทาง |
| ร้านอาหาร | 100-300 lx | โต๊ะอาหารอาจสว่างกว่าพื้นหลังเพื่อสร้างบรรยากาศ |
| ครัวร้านอาหาร | 500 lx โดยประมาณ | เน้นความปลอดภัย การเห็นสีอาหาร และทำความสะอาดง่าย |
| Lobby โรงแรม | 100-300 lx | ใช้แสงแนวดิ่งและ accent light ช่วยให้มองใบหน้าและทางสัญจร |
พื้นที่บริการไม่จำเป็นต้องสว่างเท่ากันทั่วทั้งห้อง การสร้าง contrast อย่างมีเหตุผลช่วยนำสายตาและลดพลังงานได้ ดูตัวอย่างเชิงลึกในบทความ ออกแบบแสงสว่างร้านอาหาร และ ออกแบบแสงโชว์รูมรถ
n
ค่า Lux สำหรับโรงงานและคลังสินค้า
| พื้นที่ / งาน | ค่าแนะนำ | ข้อควรออกแบบ |
|---|---|---|
| คลังสินค้าทั่วไป | 100-200 lx | ตรวจแสงแนวดิ่งบนชั้นวางและเงาจาก rack |
| พื้นที่หยิบสินค้า / อ่านฉลาก | 200-300 lx | เพิ่มความสว่างตามขนาดตัวอักษรและความเร็วในการทำงาน |
| งานผลิตทั่วไป | 300-500 lx | ควบคุม flicker และเงาจากเครื่องจักร |
| งานประกอบละเอียด | 500-1,000 lx | ใช้ task lighting และตรวจความถูกต้องของสี |
| งานตรวจสอบละเอียดมาก | 1,000 lx ขึ้นไป | พิจารณา contrast ขนาดชิ้นงาน อายุผู้ปฏิบัติงาน และแว่นขยาย |
| ห้องเครื่อง / ห้องไฟฟ้า | 200-300 lx | ต้องอ่านป้าย เครื่องมือ และเข้าซ่อมบำรุงได้ปลอดภัย |
ประเทศไทยมีข้อกำหนดด้านความร้อน แสงสว่าง และเสียงสำหรับสถานประกอบกิจการ ค่าออกแบบจึงต้องตรวจเทียบกับลักษณะงานจริงและกฎหมายที่เกี่ยวข้อง อ่านต่อที่ มาตรฐานแสงสว่างอุตสาหกรรมและโรงงาน
ค่า Lux สำหรับสนามกีฬาและพื้นที่ภายนอก
| พื้นที่ | ค่าแนะนำเริ่มต้น | ข้อควรออกแบบ |
|---|---|---|
| สนามเพื่อสันทนาการ / ฝึกซ้อม | ประมาณ 200-300 lx | ดูชนิดกีฬา ความเร็วลูกบอล และความสม่ำเสมอ |
| สนามแข่งขันระดับทั่วไป | ประมาณ 500-750 lx | ควบคุม glare ทั้งผู้เล่น ผู้ชม และพื้นที่ข้างเคียง |
| การแข่งขันระดับสูง / ถ่ายทอดสด | 1,000-1,500 lx ขึ้นไป | ต้องดูค่าแนวดิ่ง CRI flicker และข้อกำหนดกล้องโดยเฉพาะ |
| ลานจอดรถ | 20-100 lx | เน้นความสม่ำเสมอ การเห็นใบหน้า และทางเดินคน |
| ทางเดินภายนอก | 10-50 lx | ลดแสงรบกวน ใช้โคมบังแสง และส่องเฉพาะจุดที่จำเป็น |
สนามกีฬาไม่ควรเลือกโคมจากค่า Lux เฉลี่ยเพียงอย่างเดียว ต้องดู uniformity, vertical illuminance, glare และ flicker ด้วย โดยเฉพาะงานถ่ายทอดสด ดูแนวทางตัวอย่างที่ ออกแบบแสงสนามบาสเกตบอล และ แสงสว่างอาคารกีฬาอเนกประสงค์
วิธีนำค่า Lux ไปใช้ในงานออกแบบจริง
- กำหนดกิจกรรมและระนาบทำงาน ระบุว่าคนต้องมองอะไร ที่ระดับความสูงเท่าไร และนานแค่ไหน
- เลือกค่าเป้าหมาย ใช้ตารางเป็นจุดเริ่ม แล้วตรวจมาตรฐานหรือข้อกำหนดเฉพาะโครงการ
- คำนวณด้วยไฟล์โฟโตเมตริก ใช้ไฟล์ IES/LDT ของโคมใน DIALux, Relux หรือซอฟต์แวร์ที่เหมาะสม
- เผื่อ Maintenance Factor ฝุ่น อายุ LED และสภาพแวดล้อมทำให้ค่าแสงลดลงเมื่อใช้งาน
- ตรวจคุณภาพแสง ดู uniformity, UGR, CRI, CCT, flicker, เงา และ contrast ร่วมกับ Lux
- วัดและปรับหลังติดตั้ง เปรียบเทียบผลจริงกับแบบ พร้อมบันทึกตำแหน่งและสภาวะการวัด
ต้องการประเมินจำนวนโคมเบื้องต้น สามารถใช้ เครื่องคำนวณ Lux และจำนวนโคม ก่อนส่งต่อให้ผู้ออกแบบทำ simulation รายละเอียด
วิธีวัดค่า Lux หน้างานให้เทียบกันได้
- ใช้ Lux meter ที่มีช่วงวัดเหมาะสมและผ่านการสอบเทียบตามรอบ
- กำหนด grid จุดวัดให้ครอบคลุมพื้นที่ ไม่วัดเฉพาะใต้โคมหรือกลางห้อง
- วางหัววัดบนระนาบทำงานจริง เช่น โต๊ะประมาณ 0.75-0.85 เมตร หรือพื้นสำหรับทางเดิน
- หลีกเลี่ยงการบังหัววัดด้วยตัวผู้วัด และบันทึกสภาพแสงธรรมชาติขณะวัด
- บันทึกค่าต่ำสุด ค่าสูงสุด ค่าเฉลี่ย และตำแหน่ง เพื่อประเมินความสม่ำเสมอ
- ให้ระบบไฟทำงานจนเสถียร และวัดใน scene ที่ใช้งานจริง
สำหรับงานส่งมอบ ควรเก็บผังจุดวัด รุ่นเครื่องมือ วันที่สอบเทียบ สภาพหน้างาน และผลวัดไว้ในรายงาน commissioning เพื่อย้อนตรวจได้ภายหลัง
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับค่า Lux
ค่า Lux สูงกว่ามาตรฐานยิ่งดีหรือไม่?
ไม่เสมอไป แสงมากเกินจำเป็นอาจทำให้แยงตา เกิด contrast รุนแรง และใช้พลังงานสูงขึ้น ควรออกแบบให้พอดีกับกิจกรรมและควบคุมคุณภาพแสงร่วมด้วย
Lumen กับ Lux ต่างกันอย่างไร?
Lumen คือปริมาณแสงที่แหล่งกำเนิดปล่อยออกมา ส่วน Lux คือปริมาณแสงที่ตกถึงพื้นผิว โคมที่มี lumen เท่ากันอาจให้ Lux ต่างกันเมื่อมุมกระจายแสง ความสูงติดตั้ง และระยะห่างเปลี่ยนไป
ค่า Lux ในตารางใช้แทนมาตรฐานทางกฎหมายได้ไหม?
ไม่ได้ ตารางนี้ใช้เป็นแนวทางเริ่มออกแบบเท่านั้น งานที่ต้องยื่นตรวจ รับรอง หรือเกี่ยวข้องกับความปลอดภัยต้องตรวจเอกสารกฎหมายและมาตรฐานฉบับล่าสุดของพื้นที่นั้นโดยตรง
ทำไมวัดค่า Lux แล้วไม่ตรงกับผลคำนวณ?
สาเหตุอาจมาจากค่ากำลังจริงของโคม การสะท้อนของพื้นผิว ตำแหน่งติดตั้ง แสงธรรมชาติ ความสกปรกของโคม หรือวิธีวัด จึงควรบันทึกสภาวะจริงและเทียบกับสมมติฐานในแบบ
แหล่งอ้างอิง
- ISO/CIE 8995-1:2025 – Light and lighting: Lighting of work places, Part 1: Indoor
- CIE Division 3 Publications – Indoor Environment and Lighting Design
- กระทรวงแรงงาน – กฎกระทรวงเกี่ยวกับความร้อน แสงสว่าง และเสียง พ.ศ. 2559
- OSHA 1926.56 – Illumination
มาตรฐานมีการปรับปรุงตามเวลา ควรตรวจปี ฉบับ และขอบเขตการใช้งานจากหน่วยงานเจ้าของมาตรฐานก่อนนำไปอ้างอิงในเอกสารโครงการ
ต่อยอดจากตารางค่า Lux ไปสู่งานออกแบบจริง
เลือกอ่านตามประเภทพื้นที่ หรือลองประเมินจำนวนโคมก่อนทำแบบคำนวณฉบับเต็ม
